Ο έρωτας ήταν πάντα μια από τις πιο έντονες και μεταμορφωτικές εμπειρίες της ανθρώπινης ζωής. Μια βαθιά υπαρξιακή διαδικασία που μας απορρυθμίζει, μας κινητοποιεί και ταυτόχρονα μας εκθέτει. Στην ψηφιακή εποχή, όμως, αλλάζει το σκηνικό μέσα στο οποίο εκδηλώνεται. Όχι η βιολογία.
Ο εγκέφαλος εξακολουθεί να ενεργοποιείται από τη ντοπαμίνη της προσμονής και τις λεγόμενες «ορμόνες του δεσμού». Ωστόσο, η ερωτική εμπειρία μεταφέρεται ολοένα και περισσότερο από τη σωματική παρουσία στην οθόνη. «Στη σημερινή εποχή ο έρωτας γεννιέται όλο και περισσότερο μπροστά από μια οθόνη, ενώ η επιθυμία εκφράζεται μέσα από μηνύματα και το φλερτ γίνεται μέσα από ειδοποιήσεις», αναφέρει στο ΑΠΕ-ΜΠΕ η Ιωάννα Τσάπαλη, ψυχολόγος και κλινική σεξολόγος.
Το ερώτημα που αναδύεται είναι σαφές: ερωτευόμαστε ακόμη με τον ίδιο τρόπο; Ή μήπως βιώνουμε μια παρατεταμένη διέγερση χωρίς το βάθος της συναισθηματικής σύνδεσης;
Ο εγκέφαλος του έρωτα: τι αλλάζει και τι μένει ίδιο
Όταν ερωτευόμαστε, ενεργοποιείται το σύστημα ανταμοιβής του εγκεφάλου, κυρίως μέσω της ντοπαμίνης. Ο συγκεκριμένος νευροδιαβιβαστής δεν σχετίζεται τόσο με την ίδια την ευχαρίστηση, όσο με την προσμονή, το κίνητρο και την επιθυμία. Δεν μας χαρίζει απλώς ικανοποίηση· μας ωθεί να πλησιάσουμε το πρόσωπο που μας ελκύει, να το σκεφτόμαστε, να επενδύσουμε.
Παράλληλα, μειώνεται προσωρινά η δραστηριότητα περιοχών που σχετίζονται με την κριτική σκέψη και τον φόβο, όπως ο προμετωπιαίος φλοιός και η αμυγδαλή. Έτσι εξηγείται και η εξιδανίκευση στα πρώτα στάδια του έρωτα.
Με τον χρόνο, όταν η σχέση σταθεροποιείται, αυξάνονται η ωκυτοκίνη και η βασοπρεσσίνη, οι ορμόνες που ενισχύουν το συναισθηματικό δέσιμο και την αίσθηση ασφάλειας. Στη φυσική του εξέλιξη, ο έρωτας έχει ρυθμό: προσέγγιση, αποκάλυψη, σωματική παρουσία. Η διέγερση και η σύνδεση εξελίσσονται μαζί.
Dating apps: διαρκής διέγερση, λιγότερη επένδυση;
Οι εφαρμογές γνωριμιών έχουν αλλάξει ριζικά τον τρόπο που επιλέγουμε σύντροφο. Η αρχιτεκτονική τους βασίζεται στη λεγόμενη «μεταβλητή ενίσχυση»: δεν γνωρίζουμε πότε θα έρθει το επόμενο match ή μήνυμα. Αυτή η αβεβαιότητα ενισχύει τη συνεχή αναζήτηση και κρατά τον εγκέφαλο σε εγρήγορση.
Το αποτέλεσμα είναι μια διαρκής διέγερση που δεν συνοδεύεται πάντα από ουσιαστική σύνδεση. Επιπλέον, η υπερπροσφορά πιθανών συντρόφων ενεργοποιεί το «παράδοξο της επιλογής»: όσο περισσότερες επιλογές έχουμε, τόσο δυσκολότερο γίνεται να δεσμευτούμε σε μία.
Έτσι, πολλοί βιώνουν εξουθένωση από αλλεπάλληλα ραντεβού, αίσθηση αντικατάστασης ή άγχος απόρριψης, ειδικά σε φαινόμενα όπως το ghosting. Ο εγκέφαλος παραμένει σε κατάσταση αναζήτησης αντί επένδυσης.
Τα dating apps δεν είναι από μόνα τους προβληματικά. Έχουν δημιουργήσει ουσιαστικές σχέσεις και διεύρυναν τους κοινωνικούς κύκλους. Ωστόσο, μετατοπίζουν το κέντρο βάρους από τη σταδιακή ανακάλυψη στη γρήγορη αξιολόγηση.
Sexting: οικειότητα με φίλτρο
Το sexting έχει εξελιχθεί σε συνηθισμένη μορφή ερωτικής επικοινωνίας. Η ανταλλαγή σεξουαλικά φορτισμένων μηνυμάτων και εικόνων μπορεί να λειτουργήσει ως παιχνίδι φαντασίας ή ως τρόπος διατήρησης της επιθυμίας μέσα σε μια σχέση.
Όταν εντάσσεται σε ένα ευρύτερο ερωτικό ρεπερτόριο, μπορεί να είναι ωφέλιμο. Ωστόσο, αν μετατραπεί σε υποκατάστατο της πραγματικής εγγύτητας, δημιουργεί ανισορροπία. Ο εγκέφαλος συνηθίζει τη γρήγορη ντοπαμινεργική ανταμοιβή χωρίς να απαιτείται η συναισθηματική επένδυση που χρειάζεται ο αληθινός έρωτας.
Η οθόνη προσφέρει αίσθηση ελέγχου. Επιλέγουμε πότε και πώς θα εκτεθούμε, φιλτράρουμε την εικόνα μας, μειώνουμε το ρίσκο της άμεσης απόρριψης. Όμως ο έρωτας δεν θεμελιώνεται στον πλήρη έλεγχο. Προϋποθέτει ευαλωτότητα και σταδιακή άρση των αμυνών.
Τεχνητή Νοημοσύνη: «σχέση» χωρίς Αλλο;
Τα τελευταία χρόνια, η Τεχνητή Νοημοσύνη εισέρχεται δυναμικά στο πεδίο της συναισθηματικής αλληλεπίδρασης. Chatbots και ψηφιακοί σύντροφοι δημιουργούν μια νέα μορφή «σχέσης», χωρίς την ύπαρξη ενός πραγματικού Άλλου.
Οι ψηφιακοί σύντροφοι μπορούν να προσφέρουν αίσθηση κατανόησης και διαθεσιμότητας. Όμως στερούνται βασικών στοιχείων του έρωτα: της αμοιβαιότητας, της σύγκρουσης, του καθρεφτίσματος. Η σχέση με έναν αλγόριθμο δεν έχει απρόβλεπτο, δεν έχει όρια που δεν ελέγχουμε.
Για άτομα που βιώνουν έντονη μοναξιά, αυτή η ψηφιακή συντροφικότητα μπορεί να λειτουργήσει παρηγορητικά. Ωστόσο, ελλοχεύει ο κίνδυνος εγκλωβισμού σε μια «ασφαλή» εικονική κανονικότητα, που τελικά ενισχύει την απομόνωση.
Ο αληθινός έρωτας προϋποθέτει την ετερότητα: την ύπαρξη ενός αυτόνομου προσώπου με επιθυμίες και όρια που δεν ελέγχουμε. Εκεί ακριβώς γεννιέται και η ψυχική ωρίμανση.
Τελικά, τι αλλάζει στον έρωτα;
Βιολογικά, ο έρωτας δεν έχει αλλάξει δραματικά. Ο εγκέφαλος εξακολουθεί να ενεργοποιείται από την επιθυμία, την προσμονή και την ανάγκη για δεσμό. Αυτό που έχει μεταβληθεί ριζικά είναι το περιβάλλον: οι αλγόριθμοι επιταχύνουν την επιλογή, οι οθόνες μειώνουν την άμεση έκθεση, η Τεχνητή Νοημοσύνη υπόσχεται κατανόηση χωρίς ρίσκο.
Ο έρωτας, όμως, στην ουσία του παραμένει μια διαδικασία έκθεσης απέναντι σε έναν πραγματικό Άλλο. Με όρια, επιθυμίες και απρόβλεπτες αντιδράσεις.
Ίσως λοιπόν το κρίσιμο ερώτημα να μην είναι αν μπορούμε να ερωτευτούμε μέσα από apps και οθόνες. Αλλά αν είμαστε διατεθειμένοι να αντέξουμε την ευαλωτότητα και το ρίσκο που συνεπάγεται ένας ζωντανός δεσμός, σε μια εποχή που ευνοεί την ταχύτητα, τον έλεγχο και την αντικατάσταση.
.jpg){kind=avatar}
